Периодот од првата до петтата година од животот претставува интензивна фаза на физички, когнитивен, емоционален и социјален развој. Во овие години детето учи да оди, зборува, размислува, комуницира, да ги изразува емоциите и да гради односи со околината. Секој месец носи нови достигнувања, но и нови предизвици за родителите.

Важно е да се знае дека секое дете се развива со свое темпо. Наведените карактеристики се општи насоки, а не строги правила.

1 година – почеток на самостојноста

Навршувањето на првата година носи бројни промени во животот на детето. Околу оваа возраст децата почнуваат да одат и да зборуваат. Зголемената комуникација и подвижност имаат значајно влијание врз учењето во сите развојни области. До 12 месеци, многу деца можат стабилно да стојат, со раздвоени нозе и раце раширени или подигнати. Можат да одат самостојно или држејќи се за раката на возрасен. Научиле да фрлаат предмети и уживаат да ги пуштаат од столчето за хранење или количката, откривајќи ја „магичноста“ на гравитацијата. Едногодишните деца соработуваат при облекување, можат да ги соблечат капата и чорапите и самостојно да јадат со прсти користејќи развиен пинцетен фат. Ги бараат скриените играчки и знаат да покажат кога им е потребна помош. Прото-императивното покажување значи покажување со прст за да се добие посакуван предмет – вештина што станува многу корисна кај малите деца кои почнуваат да ги откриваат сопствените желби. Децата на оваа возраст го разбираат и реагираат на зборот „не“ (иако не секогаш го почитуваат) и почнуваат да користат зборови.

15–18 месеци – експлозија на вештини

По првиот роденден продолжуваат да се појавуваат нови вештини. Малите деца почнуваат да учат повеќе зборови; често комбинираат брборење, „сопствен јазик“ и вистински зборови. Можат да покажат делови од телото или предмети во книга кога ќе се побара од нив и можат да донесат предмет по инструкција (на пример, да ги донесат чевлите кога ќе им се каже дека одат во парк). Можат да вртат страници во книга (важно за раниот развој на читањето), да стават 10 коцки во чаша, мало топче во мало шише и круг во соодветна форма во сложувалка. Клучна вештина на оваа возраст е прото-декларативното покажување – покажување за да се изрази интерес. На 15 месеци децата шараат со боичка и градат кула од три коцки. Почнува да се развива емпатијата – можат да почувствуваат радост или тага заедно со врсник или член од семејството. На 18 месеци децата можат да трчаат, сами да седнат на стол, да направат кула од четири коцки и да имитираат вертикални линии со боичка. Се преправаат дека зборуваат на телефон, возат автомобилче или организираат чајанка. Почнуваат да го разбираат концептот „мое“, кој често станува омилен збор. На оваа возраст се појавуваат чувства како срам, вина или тага по погрешно однесување, што може да влијае врз нивните постапки. Често користат од 10 до 25 зборови (или повеќе) и можат да покажат слики, луѓе и делови од телото, како и да именуваат познат предмет кога ќе им се побара.

2 години – период на „јас сам“

Започнува прекрасниот период на двегодишните деца. Тие можат да шутираат топка, да фрлаат со замав одозгора и почнуваат да учат да скокаат. Почнуваат самостојно да ја соблекуваат облеката (важен чекор кон учење на користење нокшир) и можат да вртат рачки од врата. Социјално, најчесто играат паралелно – едно до друго, но без значајна соработка. Може да покажуваат инаетливо однесување и да прикриваат одредени чувства кога тоа е социјално прифатливо. На оваа возраст користат од 50 до 200 зборови, комбинираат два збора во реченица (именка и глагол) и се нарекуваат себеси по име.

3 години – развој на имагинација и комуникација

Третата година е магичен период на имагинарна игра, социјализација и креативност. До 3 години повеќето деца можат да го препознаат сопствениот пол и полот на своите другарчиња. Учaт да нацртаат круг, можат да се качуваат на справи за игра и трчаат побрзо од порано. Речениците стануваат подолги и учествуваат во разговор со размена на реплики. Може да се плашат од замислени нешта и да опишуваат што мислат другите луѓе.

4 години – напредок во моторика и знаење

На 4 години се подобрува рамнотежата – можат да скокаат на една нога неколку пати по ред и да стојат на една нога 4–8 секунди. Можат да скокнат напред 30–60 см и да трчаат со прескок. Учaт да копираат крст и квадрат, да врзат јазол и да сечат хартија. Можат да нацртаат човек со 4–6 делови. Препознаваат 5–6 бои, многу броеви и букви, бројат до 4 по редослед и можеби препознаваат сообраќајни знаци или омилени продавници. Можат самостојно да одат во тоалет, да мијат раце и лице, да ги мијат забите и да користат вилушка. Често развиваат преференција за одредени пријатели, можат да ги именуваат емоциите што ги чувствуваат и учат да играат во група.

5 години – подготовка за училишна возраст

Со петтиот роденден започнува „училишната возраст“. Рамнотежата се подобрува – можат да стојат на една нога повеќе од 8 секунди, да скокаат 15 пати по ред и учат да прескокнуваат. Можат да копираат триаголник, да сечат форми со ножици, да го напишат своето име и да градат „скали“ со коцки. Се облекуваат самостојно и често можат сами да се бањаат. Цртаат човек со 8–10 делови, препознаваат монети, ја рецитираат азбуката и бројат гласно. Понекогаш може да прескокнат букви или да ги напишат огледално. Способноста да препознаваат и создаваат римувани зборови е важен показател за рана писменост. До крајот на градинка, најчесто ги знаат звуците на согласките и кратките самогласки и можат да прочитаат 25 или повеќе зборови. Социјално, обично имаат група пријатели, можат да се радуваат на успехот на другите и разликуваат десно и лево (од сопствена перспектива). На оваа возраст користат повеќе од 2.000 зборови, можат да дефинираат едноставни поими, правилно да формираат реченици, да го запаметат телефонскиот број или адресата и да одговараат на прашања од типот „зошто“. Децата сакаат да им се чита, можат да прераскажат приказна со почеток, средина и крај, а нивната креативност и индивидуални интереси сè повеќе доаѓаат до израз.

Безбедност и здравје во предучилишната возраст

Поради љубопитноста и зголемената физичка активност, ризикот од повреди е зголемен. Родителите треба:

Во овој период се чести и респираторните инфекции (настинка, грип, стрептококна ангина), особено при колективен престој.

Температурата е чест симптом. Кај деца од 1 до 3 години може да се јават фебрилни напади. Иако изгледаат драматично, во најголем број случаи не оставаат последици. Сепак, првиот напад секогаш треба да се процени од лекар.

Кога да се консултирате со педијатар?

Заклучок

Развојот од 1 до 5 години е динамичен и исполнет со важни пресвртници. Родителската поддршка, љубовта, доследноста и стимулацијата преку игра и разговор се клучни за здрав психофизички развој.

Секое дете е уникатно. Споредбите со други деца не секогаш се релевантни – најважно е напредокот да биде постепен и континуиран.

Информациите на веб страницата имаат само информативен карактер и не можат да се сметаат како медицински совет.